Zokhi Gui Khat
Thumasa
Zomi
numei ahih nak leh Zokhi gui khat beek a nei lo cih om pha lo hi. Tuhun ciangin
a nei lo zong om theikha ding hi. Banghang hiam cihleh khamkhi kihanciamin
kidemna-in kinei pianta ahih man ahi hi. Ahi zongin nidang lai i pite, i nute
hun lai-in khi gui tampipi nei uha zu a siim ding uh ciangin beleng gah tui
tawh diahin tua tui tawh deih phatakin sawp uha khitang a sante san selsalin, a
engte eng dikdeka, a dumte dum kiuhkeuhin ama' mel ciat siang sitsetin kilanga
tua khite okin khua sung a vak uh ciangun etlawmin ngaihbang uha a vang
neihnapi uh ahi hi. A zenzenin tua a etlawm mahmah khite a khilna khizang (khauzang)
kitat leh khitang khempeuh buakhinin a etlawmna, a vangneihna teng bei mang pah
hi.
I
khizang kitatsak kei ni
Ka
neulai-in ka pi Khoi Niang in innkatang tungah samhiat kawmin nilum awi-a a tut
diatduat laitakin ka naute tawh a tung khawng, a nung, a mai khawng ah ka
kimawlmawl uhleh a khi gui khat kitatsakkha ka hih manun innka tungah khitang
teng puakzai-in hong bua-a ka pi heh lua mahmahin a tuibuk muam tawh ‘Phui!
tawm pah vo,’ hong ci hi. Tuibuk a nam philphelpi tawh ka toppah uh hangun a kimin
kimu zo nawn lo hi. Pawlkhatte suangphah peek nuai khawng ah na manga,
pawlkhatte inn nuai vok ek lak, bawng ek, sial ek lak khawng ah na san leklakin
pawlkhatte akte in betang, vaimintang khawng sa hi ding hi ven na ne lai mawk
ahih manin a ak go zawzena lakik ding ihih kei nak leh cih dan ding om lo hi.
Tua ahih manin khizang khat vei a kitat nakleh khitang a kimin kimu zo nawn lo
cih i theih ahi hi.
Zomite
le Zokhi
Tuhun
ciangin zong ei Zomite khitang bangin hong khilkhawm om-a tuate in i biakna (i
pawlpi hi lo, i Khristian hihna gen nuam hizaw) le i minam itnate ahi hi. Tuhunin
Zomite mun tuamtuam ah kikhenin leitung gam tuamtuam nangawn ah i kizela khantohna
khat ahi hi. Ei Zomite pusuahna dan a lompi-in en pak leng: Leitung galpi
Khatna khit 1914 in Mikang kumpite nasem dingin Zomite Piancit (France) gam ah
mi tulval bang kipai-a tua hunin gamdang pai ngei lo lua ihih manin a si dingin
kingaihsun uha kawsah hanken kigawhkholin kihing vui zah dongin kibawl uha a
kapsa-in inn pan pusuak uh hi. Leitung Galpi Nihna ahi Japan Gal khit 1946 pan
kipanin nuntak zon nadingin galkap sungah tampi i lut leuleu-a mi namdangte
bang in hong zahkona un Zogam pan galkap piang hi, hong ci liang uh hi. 1975
kum kiim pan kipanin suang khuk ahi Hpakant, Maishu, Mogoke khawng ah Zomi
khangnote kidelh ngeingai leuleu-in, a tuahpha tawh, a siatlawh tawh, a
mangthang tawh, a sihlawh tawh tampi i om leuleu hi. Tua hun pawl mahin laitan
nei zawdeuh, pilna nei zawdeuhte in gamdang ah Lai Siangtho sang kah khat hong
thei uha, kidembawlin pilna sangpipi a ngah Zomi tampi i om-a lungdamhuai
mahmah hi. 1990 kum kiimpawl pan kipanin Lai Siangtho sangkah bek hi loin sum
thalawh ding tanghialin Malaysia, Japan, Singapore, Korea-te ah Zomi khangnote
kidelh ngeingai leuleu-a nidangin laitan neite bek gamdang pai thei i sak pen
tu-in khangno khempeuh gamdang pai-a kidem hun hong hita hi. I khua ciatna
Zolai Tan IV nangawn a ong lo pawlkhat i theih loh kalin USA, Norway, Sweden,
England, Australia, ... cih bangin tung hi cih i zak ciangin lamdang i sa hi.
Tua
ahih leh hi banga a kikhenthang Zomite i kikhil khopna khauzang ahi i biakna le
i minam itna khauzang ngat takin i hualkhop kei leh kitatsak vanglak leng a
kimu zo lo, ling lakah a tu mah, vok ek/sial ek lakah a tu mah, mi namdangte
valhtum mah omkha ding ihih manin i Zokhi khauzang a to mahmahin hual ciat ni.
Kiginkholh
theih hi
Khangluite
in a khi khauzang tat baih dingin a up uh ciangin a kitat ma-in khau thak tawh
khek hamtang hi. Khi khil nading khau pen khau mawkmawk kihual tawm lo-a
khizang ding ngiatin a tuam vilvelin muitung khau ciltakin khek a, khi khil
nadingin a hualkholhsa-in koih hi. Tua mah bangin tulai khangnote in zong i
biakna le i minam itnate ngattak le ciltakin hualkhawm kholin kigingkhol ciat
ni. Nidang lai-a i galkap lutte in i biakna le i minam itnate limpha takin
hualkhawm zo uh ahih manin milim bia namdangte tenpih mawkmawk lo uha, a khuan
hong ciahin galkap zizon cihtakin kaal khat sung a zonpak uh ahih hangin a
khang uh khom uh hi. Kawlpau thei lo cih genloh zunthakdan nangawn siam lo uha,
khua laizang khawng ah muh man lohin dinsa-in na tha ziau uh, ci uh hi. Bangzah
takin zumpihhuai hita leh zumpih ngamin daipih ngamin hilh tawmtawmin khang
kikhom veve uh hi. Tu lai-in ni khat kimu kei leh a sitawm ding i sakte nangawn
theih loh kaalin na kima ziau mawk uh hi. Tua in i Zomi lungtang ahi cihtakna
le i biakna/i minam itna khi khauzang bangin a to-in hual lo hikha dinga
kiginkholhna, ngimkholhna cihte zong a nei lo hi mai ding hi.
Internet
Zat Siam Ni
Internet
zong ei Zomite’n a zang thei cil ihih manin tagah nawi mu bangin zatdan a siam nai
lo hikha ni in, ahi zongin i siam semsem ding ka lunggulhna sawt zo hi. Midangte’n
internet a zat uh leh pilna zonna, sum le paai zonna, nopna dahna thu le
theihhuai thu tuamthuamte a manlangin a theihtheih nadinga a zat uh ahi hi. Ei
Zomite pawlkhat in namsau bangin thautang bangin, bombtang bangin a zang tawh i
kibang hi. I lungkim lohna mi khat ekkha nam liangin ko-ekna, totgawpna,
gensiatgawpna cih bangin i zang hi. Lai Siangtho in mi khat na muhdah leh a
that khin na hi hi, a cih bangin Internet tawh mi tampi a thatkhin kisuak mawk
ding hi. Hih zong ei Zomite’n i biakna le i minam itna Zokhi khauzang hual
bangin ngat takin hual leng i internet kammalte zong hong khumzaw ding hi.
Pawlpi
sungah zong
Pawlpi
sung kalsuanzia tawh zong enkak lai dih ni. Gentehna-in hih Tahan Tuiphum
Pawlpi in Pawlpi pianzawh kum 50 sungah munlemual, innlelo, neihlelam tampi a
neih ban vuah tulai takin Pawlpi inn (
) a phak uh i muh ciangin enhuai mahmah hi. Hihzahin khangto ahih ciangin
kitawng ngei ken teh, kihehsuah ngei ken teh, kam kisel ngei ken teh i ci pah
ngam tuan kei hi. Mihing vive kihi-a a hoih ding deihna vive mah tawh kisel
ngei ding, kitawng ngei ding, heh ngei dingin ka um hi. Ahi zongin tua hehna
lungsimte khempeuh i biakna lungsim le i ki-itnate i Zokhi khauzang bangin a
hualkhop uh ciangun mawh kimaisaka tuni-a a hehna uh nitumsak loin a kilemkik
pahpah manun tuni-in gualzawhna pawipi GOLDEN JUBILEE a bawl thei uh ahi hi.
Tua a Zokhi khauzang kitat lo ahih manin a mipite kibuaksuah loin a ettehhuai,
a zahtakhuai, a vang nei Pawlpi a suak zo ahi hi.
Pawlpi
tuamtuam kizopna ah zong e
USA
kumpi thak ahi Barack Obama in 20.1.09 ni-in kumpi ding kiciamna a neihkhit
phetin thu genna nei-a TV ah ka ngaikha lian hi. Tua a genna sung pan ka
thangah mahmah diak khat pen, ‘Ei America gam sungah Khristian, Hindu, Muslim,
Buddist ... cih bangin biakna tuamtuam om-a mi atam, atawm i om hi. Mi tam
taleng, tawm taleng kizahtaksakna le kithusimsakna tawh kiho theih ciat ding
(mutual respect) i neih kei leh i khangto thei kei ding hi,’ a cih ahi hi. Ei Zomite
adingin ka bulh ciangin ei Zomi sungah zong Pawlpi lian, pawlpi neu tuamtuam
tampi i om hi. Kiliansak se ahih kei leh kineubawl se cih i om leh i minam
sungah i khantoh nang le i kipumkhat nang tampi hong khaktan ding hi. I
kizahtak le i kithusim theih nadingin hong khilkhawm ahi i biakna (Khristian
hihna) le i minam itna khauzang ngattakin huala i kitatsak loh ding thupi hi.
Thukhupna:
Pawlpi
ahi zongin, kipawlna khat peuhpeuh ahi zongin a etlawm nading, ettehtak cing
ahih nading, a zahtakhuai ahih nading le a vang neih nadingin a kisam penpen in
kithutuahna, kipumkhatna le uitui buaksuah lohna ahi hi. Tua ahih manin
Zomite’n Zokhi i nei-a tua khi pen khitang tampi khauzang khat tawh a kikhilkhawm
ahi hi. Tua a khauzang a kitatkhak leh khitang kim zo nawn lo hi. Tuamah bangin
ei Zomite zong kuamah mangthang loa, kipumkhatin i etlawm nading, midangte
ettehtak cing i suah nading le i vang neih nadingin i Zokhi khauzang ahi i
biakna le i minam itnate limpha takin huaikhawmin a kitat ma-in khau thak tawh khek
zeel a, thaksuaksak zelin Pasian maipha a ngah minam ihih nadingin hanciam ciat
ni.
Note: Hih article pen Tahan Tuiphum Pawlpite’ kum 50 cin GOLDEN JUBILEE
(1959-2009) Magazine ah suah dingin ka puak ahi hi.
No comments:
Post a Comment