BIAKNA LE NGEINA
Thumasa:
Kawlpi khua sunga Zomi Khangno
Kipawlna (Z.Y.A) in laibu hoih khat bawl ding hong vaihawm uh ciangin BIAKNA LE
NGEINA cih thulu tawh Article gelh ding kei hong ap uh hi. Ka gelhzia ding ka
ngaihsutsut ciangin hih thulu pen thu thuk pipi-in gelh ni cileng mi' gelhsa
teng mah enkakin hi leng kigelh thei sam ding hi. Ahih hangin ka siam tungteng
melloh tawh thuthuk pipite saguh kheuh a kheuhkheuh ding sawm loin i biakna le
i ngeina zuihziate tu huna i phutkhak pahpah nam, i telbaih theihtheih dingin
pawlkhat kaikhawma gelh dingin kong sawmzaw hi.
Min phuahzia
Ei Zomite pen mintap ding a kigualsa
diudeu a, a nei minam ihi hi. (A pa’ pa, a nu’ pa, a papi pan a zomzomin ).
Puankhuiset neihkuma suak ahih manin Khawl Neih Sangi cih bang. Japan galtai
laitaka suak ahih manin Ral Buaia cih bangin i neihsa peuh, i buaina khatpeuh,
a tamsak mawkmawk ihih lohna i theihsa ahi hi. Ahih hangin tuhuna i phutkhak i
min phuahzia in a pa min tawpna i lak pen ahi hi. Gamdang ah a teng i om ciangin
mi ngeina enga i kawm mawkmawk khat ahi hi. Mikangte in innkuan min ( Family
name ) ci-a, a pa min khat a lak uh hi-in, ei Zomite in i pute min, i panote
min i lak tawh a kibang hi-a Family name a neisa ihi hi. Ei ngeina zong simtak
pah a sa hi mai ing. Mi ngeina zang suaksuak hi leng i min phuahzia ding a
nuai-a bang hong hi mai ding hi. Gentehna in kei' min, En Khan Hau hi-in, ka
tapa in ka pa Thang Kap Lian tap ahih manin Lian Sian Mung hi. A zenzenin hih
ka tapa in kei a pa min tawpna hong la hi mawk leh Lian Sian Hau hi ding hi. Ka
tapa in ta a neih ciangin, kei a pu hong tapin a pa min tawpna la lailai leh
Hau Za Hau hong hi tamai ding a, a khang a khangin Hau Lian Hua, Hau Cin Hau
cih bangin hong hi suksuk ta ding hi. I pu min tapsak nawn lo ding cileng lah i
Zongeina a phiat hi zel ding hi hang. Min phuak pen in a pa min tawpna a la hi keng,
ka deihna tuam khat a om hi, a cite
adingin adangte pan hong kilaih ding ahih manin phadawm lai hi. Mi namdangte'n
pate min tawpna i lak loh pen lamdang a sak uh leh zong ko ngeina hi ci peuh
leng mipilte'n hong sangthei veve ding hi. Tua ahih manin midangte ngeina pen
nuamtuam mawk loin ei Zongeina minphuahzia mah kem cing leng a hoihzaw tam cih
khangnih khangthum dong min i phuak suk ma (gamlapi i tunma)in ngaihsuthuai ka sa
hi.
Puzu kikholhna
I Zongeina hoih mahmah khat ahi hi. I
Zopau thupil khatah “Valit le Pute in anpal ciam masa hi,” a cih mah bangin, an
lakcil (anpal) masa penpen zu-in kisa (kihuan) pah a, tua zu a lim mahmah
ciangin pusa biakna-in inndawi le huandawi kithoih pah hi. Tua zulim masa pen
tuiphih zu-in ( Siampi pa in a phuisam ding cianga, a phih zubel ) kinei pah
hi. I pusa pasa le i siampi ( a Pastor uh suak ve) te’n tua zulim masa (anpal)
ciam masa ding a deihna uh ahi hi. Tua zu a guan bang, a om lai teng tawh pute
zu kikholh pah a, a phuangpite zubel pen bangkua bulah kigualsak pahin puzu teng
a banbanin kigual hi. Zu nek hun hong tun ciangin pute sung pan a khangham
penpen (pu ahi zong, pi ahi zong) in puzu kigual teng themkhatta tem a, a kiim a
pam teng phih in, a tu a tate thupha pia hi. “Ka tute, na ci na lu uh dam ta
un, mim za tang za kho unla, galman sa manin om un. Na ma uh pai hen la, na khan
uh sau tahen. Suan le khak tu le ta tampi tawi ta un. Na lungkhamnate uh
lummeei bangin theng hen la, na nuntakna uh sun nitang bang tahen. Na ganpi na gantate
uh pung henla, mi nuai-ah om loin, khangual eng loin gual tung vabang tuang
dingin nipi khapi in hong siam tahen. Pusa pasa in hong siam tahen,” ci uh hi.
Tulai Khristian Zomi Ngeina sungah
hih ngeina hoih lutpihin, Zu zang loin Niangtui lim mahmah kikholhin hi bangin
thupha kipia a, thu i kingetsak ding hoih hi. Ahih theih lai leh zu ne lopi
mah, piltangpi mahin i Zongeina late ahi, tute'n pute a phuah pulate le pute'n
tute a phuah tulate sakhawm thei lai leng hoih semsem ding hi. Dawila hi loin
pute le tute ki-it kingaihna late ahi hi.
Kipi Kitenzia
Tuhunin i pupa ngeina le i Khristian
ngeinate gawmkhawmin i kiten theih pen hoih ka sa mahmah hi. Ahi zongin Biakinn
ah kiletthat (လက္ထပ္) a,
siangtho
kitenna lam hong tawm deuhdeuh mawk ahih manin dahhuai ka sa hi. Banghangin
hong tawm hiam cih nupa kitengte ka dot leh, a tamzaw in mipi an vak zo lo-a
Biakinn ah kiletthat ding pen zumlak uh na hi hi. Mihaute in a kiletthat uh
ciangin mopawi tawh zomin Sialpi Sialtal go uha, a tanaute in vok luang 4/5
bang a gawhbeh uh ciangin, a zawngte in tua bangin bawl zo lo ci-in zumlakin
Biakinn ah kiletthat nawn loin a inn vuah siate sama khukdinin thu kingetsakna
tawh kitenna a bawl hi mai hi. Siate lam pan thungetsakna ahi zongin thupha
piakna ahi zongin a kibat hangin a kitengte' lungsim sungah Pasian mai-ah
lungsim kingakna kikim zo lo hi. Ni danga i pu i pate Biakinn ah na kiletthat
tangtang uh ahih manun a kikhenkik ziauziau om lozaw pah hi.
Kei hoihsak ah mihau miliante'n zong
mopawi nasia taka bawl hong kidem nawn dah henla, Biakinn sungah Pasian le mipi
mai-ah Siangtho kitenna hong kidembawl zaw leh ka ut hi. A neizote in mipi hong
pai teng niangtui le moh Biakinn mah ah vak pah lel henla, inn ah sago a, abul
ateng zawdeuh teng le sia le upate saptuam zong om nawn kei zaw maileh mikim
pen Pasian tawh i kinaizaw mai dingin ka um hi. I maizumna, i kisuannate in
Pasian tawh hong kigamlasak zaw ka sa hi. Nidang ciangin nipi ni zing kikhopna
sungah hun tomno khat kalhelh ziau a, siangtho kitenna i bawlziau hun hong tun
namel zong theih loh hi. Naumin ap hun, Pawl lut dingte sanhun i cihte hong
bangziau lai leh hoih lai ding hi. Revd. Job Thawngno lai-atna sunga bangin sum
tampi bei liang, leiba lianga sahangno a ai kholkhol tampi tak om khin zo hi.
Pawi sangin i Pasian mai-ah i ki-ap nading thupi ngaihsutzaw ni. Hih pen mihaute'n
hong pan leh mizawngte nuam mahmah ding hi. Mizawng i tamzaw lai hi.
Mopuan
Sum tampipi bei-in mikangte ngeina
mopuan khawng kawm kul ka sa kei-a, khuikul zong ka sa nawn kei hi. Tua
mopuante zong mikangte ngeina puan hi-a, Khristian ngeina mopuan cih bang
hituan lo hi. Mikang Khristian ahi lote'n zong zukham ankham kawma a silh uh
mopuan hi lel hi. Ei zong ei Zongeina puante silha, i kiten ding hi zaw ta hi.
I Zomipih Hakha, Falam, Mizote khawng in ei sangin thu na phawk baihzaw uh a,
amau ngeina puante uh tawh kitenna na bawl thei khin zo uh hi. Ei Zomi numei
kipawlnate'n mikangte ngeina mopuan i neihzawh nang ci-in kikumkum lai mawk hi
hang.
Mo kileina
Mo i kilei ciangin zong i ngeina i
kepna-in manpi, mankang le i khua ngeina i zat ciat (i ngeina zat kibang kim lo)
pen kimaisak zaw loin kila tangtang leng hoih ka sa zaw hi. Mihing man kiseh
thei hi kei, Khristian ngeina tawh man hong la kei nung, i kici a, thusiam i
kineih hi. Deih loh penin hong kima leh lah maisak zo sam loin a sammal phazah
sim ding hi ung, i ci ta zel hi. Khanglui lai-in zong sialpi sialtal a kinget
uh pen kiman, kituak, zuaktaksa hituan loin, Pu Kam Hau Upadi gualh zui-a
ngeina-in nei-a a kipia, a kisang ahi hi. A tanu uh zuak hi leh sialpi khat
ciangciang tawh phal tuan lo ding uh hi. Tua hunin dangka na nei ngei nailo uh
a, lokho-in ganpi ganta khawi uh a, a kileilah kuamah om tuan lo hi. Ahi zongin
tuhunin sialpi manzah kingen leng zi nei zo lo om pah tanghial ding ihih banah
mikim kipia zo takpi hi tek leh lah a maisak nuam pen omin ka um tuan kei hi.
Khanglui lai gan man zah kinget ding pen tawm lua lel ahih manin minsiat taak kei
a ci zong ka za ngei a, dahhuai ka sa mahmah hi. Tua ahih manin tuhun adingin
khanglui lai-a ganman a ciangtan zah tuat a, i kipiak pen kiman hi cih hi loin
ngeina zuihna ahi hi. Tangthu pen kipuah thei lo, kizem thei lo a, ngeina pen
kipuah thei kizem thei ahih manin tengta kineih i bang phial zongin thaman,
angkhen, mualkhup cihte pawl pekkhat peknih pan kipan peknga, Ks-150/- cihte i
kikhin diamdiam pen etlawmin ngeina kepna hi gige hi. Tua ahih manin kipia
takpi-in, zong kinolh se loin kisang takpi leng a piate adingin lah na lo, a sangte
a dingin lah a tanu uh a mawkpiak mah tawh kibang veve ahih manin ngeina kepna
ci-in i thupibawl ding hoih ka sa zaw hi. Tu-in tua bangin i thupibawl kei leh
nidang ciangin i tate in, midang ngeina nei lote'n a tanute uh mel hoihna zui-a
sumbuk vanzuak banga a zuakte mah bangin vanzuakin na zuak mai ding uh hi.
Pawlkhatte in a manpi sang lo ka hih
manin ci-in a nungzui ahi, sialdelh sagawhte, sasengte, saseng sinte tuleheite,
zanpuante zong pia nuam loin maisak pongmawk uh hi. Itna tawh a tanu uh a
mawkpiak hi loin amau angsung ding thei lua kisa a, a sumh a meet a tuat siam
luate hi leuleu hi. A manpite a sanloh hang a nungzuite a pia vevete phadawm
lai a, ngeina a kemkhin lo bek hi-in mihoih hi lai hi. Man lah kipia-in lah
kisangin, a nungzuite zong kipia, kisang diamdiam hi leng i ngeina hoih mahmah
hi lo maw.
Ki-uapna
Nopna thu ah ki-uapna pen khatvei
hi-in hoih sa ing. Ahi zongin sihna ah i ki-uapna pen namtam lua ka sa hi.
Sihdelhna, tutpihna, sihgalna, handalna, hansak tanni ci-in ngavei bang sum i
kipiak pen khiaptheih ding a om diam ka cici hi. Nidang lai i pupa ngeina
taktak ah zong nisimin zu a nek uh hangin a ni a ni-in zulup ding a kiseh sa om
diudeu-a inn khat in zu bel lian tawh thumvei livei lup tuan lo uh hi. Sih
delhna pen laitahzu kici-a inntekte le a behte in lup hi. Tutpih ni pen
laangkhetni kici-a, tua ni zu nek pen laangkhetzu kici pah a, tanulamte in zu
lup hi. (Laang cih pen misi a kilap cianga a tut nadinga a kibawl pen hi-a, tu
lai hi leh hankuang cih ding hi.) Sih vui ni-in sanggam (beh) lamte le pute lamte'n
zulup a, Handal ni-in tanu lamte'n zulup leuleu-in tanukzu nekni kici hi. Hansak
tanni sanggam lamte le pulamte in zu lupin, tanute a vakni hi-a, sanggam
zunekni kici hi. Tua ahih manin nih vei thumvei val zubel lian lup tuanlo uh
hi.
Tulai-in misite'n i paisima sumtawi
den pen i Zongeina hi tuanlo hi. Ahi zongin i biakna hangin hih i ngeina ahi
ki-uapna sum kitawite i phiat ding hi lo a, i hanciam semsem ding ahi hi. Ahi zongin
nam tampi in zakhat zanihin khen neunau lo a, namnih namthu suahin i piak zawh
zahzah lom piak hi leh hoihzaw ding hi. Ahi zongin khatlenih i khel theih pah
hi loin tangpi khel ding ahih manin baih pak lo ding hi. Ngaihsut kholhkholh
dingin hoih hi.
Ngeina Puan
Ngeina puan tawh kisai-in tuma kum 10
laideuh sangin tu khangthakte in i thupi ngaihsutzaw a, ka nuam mahmah hi.
Gamdang paite'n hong vaikhakkhak uh a, ngeina puan gante in si zo lo dekdek
phial hi. Lungdamhuai mahmah hi. I Zongeina puan a phuankhiacil Zomi College
sangnaupang masate hi-a, siam ka sa mahmah hi. Tua Zopuanak pen numei pasal a
gial kibang (akang tungah puandum lim gialsak) ahi hi. Numei puan le pasal puan
a kilamdan nadingin ZBCM zum ah General Secretary ka sep lai-in ka geelgeel a,
pasalte adingin akang tungah puanza laisan (pasal puanza) limin gial henla,
numeite adingin i neihsa puandum (numei puanza) limin gial leh ci-in Tahan Tuiphum
Pawlpi mi siamgannu (tun hong nusia zo) tawh kikumin pasal puan ding silh 100
ka gansak hi. I minam bupin Zopuan nei tekin a kisapna ah kawmkawm kul loin
ei-a' ciat silh pahpah zo leng cih ka lunggulh luat manin ZBCM gam Minister
khempeuh in a kibangin ka khui uh a, ZBCM MC puan ka ci liang uh hi. Mipi ka
lawh nop luat man uh ahi hi. Tua pan kipanin Tahan Tuiphum Pawlpi in hong gan
pah in, tua pan Haleluijah la pawipi ading mi tampi in gansak a, tu-in i minam
bup lawh zo kisata ka hih manun ZBCM in MC puanin adang ka vaihawm kik ta uh
hi. Ka angtang mahmah hi. Akang veve puandum a kizem le puanza laisan lim a
kizem om ahih manin pasal in numei puan i silhkhialhkhak loh ding kidophuai
mahmah hi.
Ngeina puan zat khialhna
Khamtung khuaneu pawlkhatte in Biakna
ulian zin le leitunglam ulian zin a neih uh ciangin Gate bawlin i ngeina puan
ahi puanza laisan le puandumte lei ah phahin tua tung tawna uliante a siksak uh
pen kei' aituam bangin ngaihsunin na ka sa mahmah hi. Ei ngeina puante eimau
mah in zahtakbawl loin lei ah sikcip mawk leng i puante cih thadah a mi mahmah
kuan hong thupi muh peuhmah ding ahi hiam. M.I.T, Insein ah sang ka kah lai-in
ka Siapinu Dr. Eh Wah inn ah ka hawh khatin, i Zopuandum sabuai phah ( စားပဲြခင္း
) in na zang a,
tua nangawn na ka sa mahmah lai hi. Siapinu in Kalaymyo ka pai leh letsong ka ngah
hi, ci-in hong kisial mahmah lai hi. A zat nading dang om lo ahih teh ci-in ka
thuaksiam kik hi. 2002 kum ZBCM kikhoppi Kaptel ah Jubilee late innkhat in ka sik
dingun ngeina puanzate na phah uh a, sik ngam loin a gei ka tawn teitei hi. Tua
ciangin amau zong amau silhlai a puante uh suahin lei ah phah uh a, “Sia aw hihte
beek hong siksak in, ka thupha dawhna uh hi,” hong cih uh ciangin, Lai Siangtho
sunga Topa Jesuh Jerusalem a lut ding a, singhiangte, a puante uh a phahsak lim
la, ahihna uh hong gen uh ciangin amau puan tata bek ka siksak pan hi. Ka
lungsim sungah hihte bel amau puan hi-a, ngeina puante bel, Zomite ngeina puan
himawk hi ven ka ci hi. Hih bang zanzanin mipite in zong zin i dawn loh nading
le uliante in zong i ngeina puante i zahtakbawl ding thupi mahmah hi.
Thukhupna
Paul Tillich in Biakna pen Ngeina i a zungpi hi-a, Ngeina pen Biakna a hoihsak (a zem) ahi hi,
a cih bangin Khristian Biakna in ngeina khaam loin nawlkhin lo hi. Dawi biankna
ngeinate phiat ding hang a, mihing
ngeina hoihte zui-in puah ding hi hang. Sangmang pu, S.T. Hau Go in “A luite
lah siakim lo, a thakte lah hoihkim lo; A lui lak pan a hoihte la-in, a thak
lak pan a siate pai leng,” a cih bangin i Biakna sungah i Zongeinate a hoihin
zem totoin puah tohtoh ding ahi hi.
I kidop ding le i phawk khinkhian
ding khat in Zomite mun tuamtuam, gam tuamtuam ah i tun mah bangin, ei Zomite
kiangah zong mi namdang tuamtuamte hong tung ta hi. Ei Zomite'n zong ei'
ngeinate midangte’ sungah i lutpih mah bangin, midangte'n zong amau ngeinate ei
ngeina sung le i lungsim sungah hong lutpih ahih lam i phawk gige ding ahi hi.
Tua ahih manin ei ngeina i lelhsak nini-in ei hihna (identity) a bei ding ahih
lam phawk gige-in kidophuaite kidawm mahmah ni.
Note: Hih article pen ZYA TIN JUBILEE MAGAZINE 2005 - 2015 ah ka puak ahi
hi.
No comments:
Post a Comment